Download İstanbul çeşmeleri.pdf PDF

Titleİstanbul çeşmeleri.pdf
File Size462.8 KB
Total Pages5
Document Text Contents
Page 1

i - ' '

8 Tü r k iy e t u r In g ve o t o m o b il k u r u m u

Galata, Beyoğlu ve Beşiktaş semtlerinde 167 sene
önceki çeşmelere dair

Bahçekapı Sebili
Le Sebil de Bahçekapi

Başvekâlet Arşivi yalnız tarihî noktadan de­
ğil, İçtimaî yönden de kıymetli vesikaların men-
baıdır. Onun rahmetli M. Cevdet nezaretinde
tasnif edilen dosyalan olsun ve hatta mümkün
olmazsa bunlann fihristleri ele geçsin, gözden
geçirmek bir çok faideli ve tarihe geçmemiş ma­
lûmatın öğrenilmesine ve öğretilmesine sebeb
olur. İstanbullunuzun yalnız abideleri noktasın­
dan. hayır müesseseleri tarihi noktasından öğ­
renilecek şeylerin hududu yoktur.

işte Belediye dosyası fişlerini gözden geçirir­
ken N. 5055 de şöyle bir hulâsa ile karşılaştık:

«Sene 1209 (1794-95) de İstanbul’daki muh­
telif çeşmelerin mevkileri ve isimleri ile suları­
nın masura mikyasına göre miktarlarım havi
defter.»

Kaydım görünce İstanbul’daki çeşmelerin
fihristi sandık. Vesikayı getirttik dörde bölündü­
ğünden defter adı verilen vesika 58x79 eb’adın-
da battal boy dediğimiz mühreli bir kâğıdın bir
tarafına yazılmış.

Vesikada Galata, Tophane, Fındıklı, Beşik­
taş, Maçka, Beyoğlu, Kasımpaşa ve Galata semt­
lerinde çok eski zamanlardan beri yapılmış he­
men belki bütün çeşmelerin isimleri yazılı. Çeş­
melerin bazen semtleri kolaylıkla bulunmak için
işaretler olduğu halde, ayrıca sürhla üzerine dik
olarak da yazılmış. Yalnız fişine yanlış olarak
İstanbul’daki muhtelif çeşmeler denmiştir.

İstanbul eskiden sur ile tahdit edilmiş asıl
şehirdir, Üsküdar, Eyüpsultan ve Galata civan
da bilâdı selâseden sayılır. İstanbul ve bilâdı se-
lâse deyince bunlar beraber anlaşılur.

Her ne hal ise bu listedeki Arşiv mütehassıs-
lân defter diyor. İstanbul çeşmelerinden bir tane­
si bile yokdur. Hep saydığımız Galata ve Bey­
oğlu civarına aittir. Maamafih bunlan da öğren­
mek ilgimizi çok arttırmıştır. Bugün oradaki
çeşmeler aranırken elimizde bir ana kaynak ma-
kamındadır. Vesikadaki tabirleri kısaltarak ve
sadeleştirerek şunlan sıraladık.

Masura
— Tophane-i amirede vaki şevketlû padi-

şah-ı âlempenah hazretlerinin binâ ey­
lediği çeşmeye cari 8

— Azapkapısında Hacıamâ mahallesinde
Valde Sultan’ın bina ettiği çeşme 8

— Kabataş’da Haremciler Tekkesi ittisâ-
linde Vezir Ali Paşa çeşmesi 2

— Fındıkh’da Emir imam mahallesinde da-
rüssaade ağası Hacı Beşir Ağa çeşmesi 2

— Buna yakın trfanî Camii mahallesinde
Nişancı Ahmet Paşa çeşmesi 1

— Kasımpaşa’da Sebilkuyusu’na yakın ma­
halde Deferdar Ali Paşa çeşmesi 1

— Kasımpaşa’da Güzelce Evliya mahalle­
sinde sabık kaptan Merabut Paşa çeş­
mesi 1

Page 2

OCAK 1963 9

Masura
__ Alçakdam demekle maruf mahalde Ça-

vuşbaşı İvaz Mehmet Ağa çeşmesi 1
__ Tepebaşı namı mahalde Kamer Hatun

mahallesinde Yeniçari ağası sabık İs­
mail Paşa çeşmesi 1

__ Galata’da Nöbethane kulesi kapısında
Defteri Mehmet Efendi çeşmesi 1

— Galata’da Sarayı hümayun kapısına
karip Babüssaade ağası çeşmesi 1

— Mevlevihane kurbünde vaki mekabiri
müsliminde mebni vezir kethüdası sabık
Mehmet Ağa çeşmesi 1

— Beyoğlu nam mahalle karip Ağacamii
kurbünde vezir kethüdası sabık Güzel
Ahmet Ağa çeşmesi 1

— Galata’da vaki Kürkçü Kapısı haricinde
mebni sahibi devlet kethüdası Yahya Ağa
çeşmesi

— Kasımpaşa nam mahalle karip Karanlık
Mesçit mahallesinde Anadolu Kazaskeri
çeşmesi

— Kasımpaşa’da Servi mahallesinde Yeni­
çeri Ağası Abdülbaki Ağa çeşmesi 1

— Kurşunlu Mahzen camii kurbünde mebni
Reisülküttap İsmail Efendi çeşmesi 1

— Beyoğlu nam mahallede Cebebaşı sabık
Aptullah Paşa çeşmesi 1

— Tophane’de Çukurcuma mahallesinde
Haznedar Enderun Ağa çeşmesi 1

— Galatasaray’ı hümayununa karip Kul-
oğlu mahallesinde Enderun bina eylediği
çeşme

— Tophane’de Kâdiriler mahallesinde sabık
topçu başı İsmail ağa çeşmesi 1

— Tophane’de Tomtom camdi mahallesinde
Valde Sultan kethüdası Osman Efendi
çeşmesi 1

— Tophane’de Deftedar yokuşu mahallesin­
de defter emini çeşmesi 1
Kasımpaşa’da Yahya Kethüda mahalle­
sinde Silahtarağa çeşmesi 1

— Kasımpaşa’da Ahmet Mesciti mahalle­
sinde Mirahor’u sani çeşmesi 1

— Tepebaşı nam mahalde Mehmet Emin
mahallesinde Kıbleli zade Beyefendi çeş­
mesi 1

— Cihangir’de Battal kapı kürbünde Top­
hane nazırı çeşmesi 1

— Beyoğlunda Rus Odalan kurbünde Şeh­
remini Ahmed Efendi çeşmesi 1

Masura
— Kasımpaşa kurbünde Tozkoparan ma­

hallesinde Hatice Sultan kethüdası Meh­
met Ağa çeşmesi 1

— Kasımpaşa kurbünde Mehmet Emin ma­
hallesinde meşayihül eslaf kethüdası çeş­
mesi 1

— Tophane kurbünde Firuzağa mahallesin­
de matbah emini Mustafa Efendi çeş­
mesi 1

— Ayazpaşa nam mahalde Devlettüddin
mahallesinde Arpa emini çeşmesi 1

— Galata’da Okçuoğlu mahallesinde Meh­
met Emin Ağa çeşmesi 1

— Dörtyolağzı nam mahalde Hacı Memi
mahallesinde Başbakikulu Kadı Halil
Ağa çeşmesi 1

— Tophane’de Karabaş mahallesinde bina
emini Ahmet Ağa çeşmesi 1

— Tophane’de iffetlû âlicenap kadın ihya
eylediği Gülşenî zaviyesi kurbünde çeş­
me 1

— Tophane’de Hendek başmda Karadibek
mahallesinde ismetlû Mihrişah kadın
çeşmesi 1

— Tophane’de eski Yağkapam kapısında if­
fetlû Vebernaz kadın çeşmesi 1

— Kasımpaşa’da Deve Hamamı kurbünde
Ebhem mahallesinde ismetlû Vasiyet ka­
dın çeşmesi 1

— Galata’da Arapcamii kurbünde cizye
emini çeşmesi ve şadırvan! çeşme 2

— Tophane’de Akarsu nam mahalde Ilyas
Bey mahallesinde Ruznamçe halifesi Ah­
met Efendi çeşmesi • 1

— Kabataş nam mahalle karip Ayaz mahal­
lesinde Yeğen Mehmet Ağa çeşmesi 1

— Tophane derûnunda Topçular odalan hi­
zasında çeşme 1

— Beyoğlu nam mahalle karip mâi leziz için
bina olunan su maksemesi ittisalinde bi­
na emini Ahmet Ağa çeşmesi 2

Maileziz çeşmesi 4
Masura 62

Bazı mahallerde hayrat sahiplerinin bina ey­
ledikleri çeşmelerin sulan mürûru eyyam ile ka-
lîl olmakla tevfiri için sâdır olan ferman’ı âh mu­
cibince mai cârii merkumun mahalli münasibin­
den ifraz ve kadîmi cereyan eden sularına ilhak
ve icra olunan sulardır:

Page 3

10 TÜRKİYE TURİNG ve OTOMOBİL KURUMU

Masura
— Kasaba'i Tophane’de Firuzağa nam sa-

hibülhaynn çeşmesine cari kadîm suyu­
na ilâve 1

— Kasabai Tophane’de Yazıcı çeşmesi câri
kadimi suyuna ilâve 1

— Kule kapısı nam mahalle mebni Haşan
Ağa çeşmesi câri kadimi suyuna ilâve 1

— Mahmiye’i Galata derununda haffaflar
içinde Çukurçeşme ve câri kadimi suyu­
na ilâve

— (Civarında vaki Ebülfeth Sultan Meh­
met Han hazretlerinin bina eylediği ha­
mama ba fermam âli suya cari maile-
ziz çuvaldız 1)

— Beşiktaş sarayı hümayununda Teberda-
ran’ı hassa dairesi kurbünde Valde Sul­
tan Kethüdası Osman Efendi’nin müced-
deden bina eylediği çeşme ve muslukları­
na

— Bahçe kariyesi derununda bina emini
Ahmet Ağa çeşmesi

— Şevketlü kerametlû efendimiz emri hü­
mayunları üzere bahçe kariyesinde fıstık
altında, namazgâh kenarına salma mâle-

r- ziz 1
Maileziz’i hâ Masura 7
Çuvaldız 1

Bâlâda mezkûr fisebilillah ihya buyrulan çeş­
melerden maada müceddeden ihya buyrulanlar-
dır ki berveçhi ati zikrolunur Fi sene 1146.

Masura
— Arap Camii kurbünde Çarşıbaşında is-

metlû Sultan hazretlerinin bina eylediği
sebile cari 1

— Beşiktaş’da saray’ı hümayun karşısında
ismetlû Valde Sultan bina eylediği çeş­
meye fi sene 1147 2

— Beşiktaş camii karşısında büyük iskelede
sadrazam valdeleri bina eylediği çeşmeye
fi sene 1147 1

— Kasımpaşa camiini bina eden paşa’i mü-
maileyh hazretlerinin câmii içre şadırva­
na ve çeşmeye cari fi sene 1148 1

— Beşiktaş sarayında müceddeden bina olu­
nan köşkü aliye icra için Çırağan yalısı
suyu cari iken ba fermam ali Çırağan su­
yu kemafilevvel yalı’i mezkûre icra olun­
makla köşke icra için Tophane’i âmire
suyundan Dolmabahçesinde mebni kebir
su hâzinesi fevkinde vaki mâileziz’i cari-

Masura
den köşkü aüye cari fi sene 1152Rebiyü-
evvel 8

— Galata’da dörtyol ağzmda vaki Asmah-
mescit derununda Haznedardı şehriyari
Beşir Ağa bina eylediği çeşme ve apdest-
hane’ye oâri 1

— Dclmabahçe nam mahalde Mehmet Ağa
bina eylediği çeşme ve sebile câri maile-
ziz fi 24 N (Şaban) sene 1154 1

— Maçkov nam mahalde canibi bahçesi di-
mekle maruf mîrî bahçeye câri fi evahir
R., sene 1158

— Tophane’de haffaflar içinde Asine çeş­
mesine fi evasıtı R. sene 1158 1

— (Çeşme’i mezbur kurbünde ebülfeth e va­
kıfından mescidi şerif musluklarına câri
asabe çeşmesi fodlasından bir vakfı mer­
hum Hacı Beşir Ağa cari masura fieva-
sıtı sene 1158) 1/2

1 — Beşiktaş camii şadırvanına ve mücedde­
den musluklarına câri merhum Hacı Be­
şir Ağa vakfı 1/2

— Maçkov kurbünde Tarlabaşı demekle ma­
ruf mahalde vaki çeşme’i Mehmet Ağa
merhum Hacı Beşir Ağa câri sene 1158 1

— Ayazpaşa nam mahalde sanç civarında
Hacı Beşir Ağa çeşmesine fi sene 1159 1

— Dclmabahçe’de Setbaşmda yeni yapılan
köşk karşısında çeşme fi sene 1161 1

— Ayazpaşa nam mahaldeHatuniye mahal­
lesinde Silahşor Cevher Ağa civarmda
olan çeşmeye câri merhum Hacı Beşir
Ağa’nm fi sene 1159 1

— Şevketlü, kerametlû efendimizin hattı
şerifleri mucibince Beşiktaş’da Maçku
nam mahalde darüssaade ağası hazine­
darı Süleyman Ağa hanesine maileziz fi
güne B sene 1163 1

— Altıncı Rami kadın hazretlerinin Beşik­
taş’da sarayı hümayun kurbünde müced­
deden yaptırdığı sebilhane-i latiflerine
Bahçe karyesinde müceddeden bina olu­
nan bendi cedidden tayin olunan fi sene
1164 2

— Beşiktaş sarayı kurbünde darüssaade
ağası Beşir Ağa’nm hanesine bahçe kar­
yesinde mücaddeden bina olunan bendi
cedidden tayin buyrulan maileziz 2

— Berai çeşme ve muslukha der nezdi ca-

Page 4

OCAK 1963 11

Masura
mü şerif der mahzen'i kurşunlu ba fer­
manı ali tayin şüde fi 6 N. 1166 2

__ Flndıklı’da Hatuniye mahallesinde sabık
Silahtan şehriyari tevki’i Ali Paşa mek­
tebi tahtında çeşmeye ba hattı hümayun
Sultan Osman bendinden ihsan ve çeşme­
ye câri fi S. 1169 2

__ Beşiktaş’da iskele başında ismetlû büyük
Safiye Sultan sahilhanelerinde şevketlû
Sultan Osman efendimiz hattı hümayun­
ları mucibince bendi cedidden ihsanı hü-
mayunlan olan mailezizi câri fi N. sene
1170 2

— Beşiktaş başında Paşa mahallesi ittisa­
linde merhum Darüssaade ağası Hacı
Beşir Ağa’nm müsakkafatı köşesinde
çifte lüleli atik çeşmesine verilen maile-
ziz fi B. sene 1170 1

— Tophane’de Defterdar yokuşu başında
beşinci ana musluğundan müfrez karalu
zaviyesine müceddeden maileziz câri çu­
valdız 1

— Mütevelli berber başı İbrahim Ağaya
Taksimden ifraz olunan mailezizi câri 1/2

— Kaptan’ı Derya Haşan Paşa’mn kapı
kethüdası Yusuf Ağa’nm Tophane’de in­
şa eyledikleri Defterdar Ebülfadl mahal­
lesinde çeşme ve hanelerine icra olunan
maileziz câri (masura: 1, Cetvel: 1.5,
Çuvaldız: 1)

— 1209 senesi Ramazan’ı 21 inde bu defa
inşa olunan Tophane’i amirede vaki Top-
çuyan ve Arabacıyan kışlaklarına ba
hattı hümayun ihsan buymulan maileziz
câri.

Kışlakı Topçuyan masura 2
Kışlakı Arabacıyan masura 2

— Beşiktaş’da vaki Veli Efendi zade sahil-
hanesine cari maileziz 2

— Valde Sultan kethüdası ağa sahilhanesi-
ne cari maileziz 1

— Osman Molla kerimesi hanelerine cari
maileziz 2

— Beşiktaş Sarayı verasuıda Merhum Sul­
tan Hamid efendimizin inşa eyledikleri
çeşmeye 2

— Dolmabahçede saraçlar kâtibi Mustafa

rt

Masura
— Müsahibi Şehriyari Halim Ağa sahilha-

nesine cari 1/2
— Kabataş’da Emin Paşazade Emin bey

sahilhanesine cari 1/2
— Salıpazannda İsmail bina emini Raşit

efendi hanesine cari 1/2
— Fındıkh’da İbrahim Paşazade konağma

cari .. 1
— Hacı Hüseyni Ağa yalısına cari maileziz 1/2
— Tabibi Hassa efendi sahilhanelerine ca­

ri maileziz 1
— Tophane’de Laleli kâtibi Mehmet Efendi

konağma cari maileziz 1/2
— Tersane’deHasan Paşa hazretlerinin çeş­

me ve konaklarına cari 24
— Sadrazam’ı Esbak Yusuf Paşa hazretle­

rinin konağma ve çeşmeye vesair mahal­
lerine * 6

— Kasımpaşa’da Kâtip Mehmet Efendi ko­
nağma cari 1/2

— Kulekapısında vaki Yazıcı hamamına cari 1
Maileziz’i hâ Masura 156
Çuvaldız » 3
Cedvel » 105

Nakli Hümayunda Beşiktaş sarayına icra
oluna, lüle 4 (Sürh ile).

Vesika burada sona ermektedir.
İstanbul tarafındaki çeşmeleri de öğrenebil-

seydik emsalsiz örnekleriyle ve bunların yapı­
lış tarihleriyle ilgilenecektik. Maamafih İstan­
bul’un çok değişik hal alan bu büyük semtlerin
çeşmeleri hakkında mühim şeyler biliyoruz.

Evvela bu çeşmelerin bulunduğu mahallelerin
XVIII ve XIX uncu asırlardaki isimlerini bulu­
yoruz. Bir kısmı bugün de duruyor. Çeşmeler de
keza. Lâkin bunlar arasmda ismi kalmamış
semtler olduğu gibi bu listeye dahil olan çeşme­
lerin bir kısmı da olmamalı veya susuz bulunma­
lıdır.

Çeşmelere verilen su miktarını ve bun­
lara ayrıca katılan veyahut suyu mevcud
olup de çoğaltılanları da öğreniyoruz. Bu
eski listeyi bugün mevcut olan kitabeli ve
kitabesiz çeşmelerle karşılaştırıp etüdümüzü
ilerde tamamlıvacağız. XVIII inci asır sonunda
Galata ve civarındaki mahallelerin isimlerini sı­
raladık. Bize isimleri kaybolan bazı mahalleleri
bildiriyor. Vesikada geçen ıstılahları da ayrıca
topladık. Bunların izahları tamamlanacak olur­
sa istifadeli olacağına kailiz. Şimdilik her veç-

...... — — I— — ...........

Similer Documents