Download Ηράκλειτος - Άπαντα (με σχόλια) PDF

TitleΗράκλειτος - Άπαντα (με σχόλια)
File Size7.4 MB
Total Pages163
Document Text Contents
Page 2

ΑΡΧΑΙΟΙ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ 8

Γενική επιμέλεια σειράς:

Δημ. Λυπουρλής, Θ. Μαυρόπουλος, Κων. Ζήτρος

Μετάφραση: Τάσος Φάλκος - Αρβανιτάκης, Καθηγητής Φιλοσοφίας

Επίμετρο: I. Σ. Χριστοδούλου

Στοιχειοθεσία: Ε Π Ι Λ Ο Γ Η DTP.

Εξώφυλλο: Θωμάς Γκινούδης

Εκτύπωση: Λιθογραφείο I. Αντωνιάδη, Θ. Υαρρά Ο.Ε.

Βιβλιοδεσία: Βιβλιοδετική Γ. Δεληδημητρίου

Κ Ε Ν Τ Ρ Ι Κ Η Δ Ι Α Θ Ε Σ Η : Εκδόσεις Ζήτρος

Πλάτωνος 2, τηλ. (2310)270184, 270884, fax 271766

546 3 1 θεσσαλονίκη

Υποκατάστημα: Ασκληπιού 6,τηλ. (210)3626350, Fax: 3626360

10680 Αθήνα

www.zitros.gr e-mail:[email protected]

ISBN: 960 - 7760 -36-0
© 1999 Εκδόσεις Ζήτρος

ΗΡAΚΛΕΙΤΟΣ

ΑΠΑΝΤΑ

Πρόλογος μετάφραση

Τάσος Φάλκος - Αρβανιτάκης

Επίμετρο

Ι.Σ. Χριστοδούλου

Page 81

(12) Η τροφή στη θερμότητα των πάντων βλάπτει

και ωφελεί. Στην ψύξη βλάπτει και ωφελεί. Σύμφωνα

με τη δύναμή της βλάπτει και ωφελεί.

(14) Χυλοί.. . αυτόματοι και μη αυτόματοι, για μας

αυτόματοι, για την αιτία όχι αυτόματοι. Όσον αφορά

την αιτία, άλλα είναι φανερά, άλλα άδηλα, άλλα πι-

θανά και άλλα αδύνατα.

(15) Η φύση επαρκεί σε όλα για όλα.

(17) Όλα αυτά είναι μια φύση και όχι μία. Όλα αυ-

τά είναι πολλές φύσεις και μία φύση.

(19) Στη διατροφή η εκκένωση είναι πράγμα καλό,

αλλά και κακό. Κακό ή καλό σύμφωνα με τις περιστά-

σεις.

(21) Η τροφή δεν είναι τροφή, αν δεν μπαίνει να θρέ-

ψει. Η μη τροφή είναι τροφή, αν μπορεί να θρέψει.

Τροφή ως προς το όνομα, όχι ως προς το έργο. Τρο-

φή ως προς το έργο, όχι ως προς το όνομα.

(23) Μια συρροή, μια σύμπνοια, τα πάντα συμπά-

σχουν. Τα πάντα συμπνέουν, ως προς την ολομέλεια.

Ως προς τα επιμέρους, τα μέρη του κάθε μέρους συμ-

Page 82

πνέουν προς το έργο.

(24) Η μεγάλη αρχή φτάνει στο έσχατο σημείο. Από

το έσχατο σημείο φτάνει στην μεγάλη αρχή. Μία είναι

η φύση του είναι και του μη είναι.

(40) Αυτό που συμφωνεί, διαφωνεί, αυτό που διαφω-

νεί, συμφωνεί. Το ξένο γάλα ωφέλιμο, το δικό γάλα

βλαβερό, το ξένο γάλα βλαβερό, το δικό γάλα ωφέλι-

μο.

(45) Ο δρόμος προς τα επάνω και προς τα κάτω εί-

ναι ένας.

3. Σ Κ Υ Θ Ι Ν Ο Σ Ο Τ Η Ι Ο Σ , "Ιαμβοι περι φύσεως. Πβ.

Α ι ι 6 .

α' Π Λ Ο Υ Τ Α Ρ Χ Ο Σ , Περί... Πυθίαν ιγ, 402a ... για τη

λύρα, που την ρυθμίζει ο Απόλλων, ο ωραίος γιος του

Δία, συνενώνοντας την αρχή και το τέλος, και που οι

λαμπερές χορδές της έχουν το φως του ήλιου.

β' ΣΤΟΒΑΙΟΣ, Έκλογαί I 8, 43·

Ο χρόνος είναι για τα πάντα το τελευταίο και το

πρώτο, και περιέχει μέσα του τα πάντα και είναι ένας

και δεν είναι. Και πάντα φεύγει από αυτό που είναι

και εμφανίζεται ο ίδιος να διανύει ως προς τον εαυτό

Page 162

τοι θνητοί, θνητοί αθάνατοι...»), 65 («Τό πυρ χρησμοσύ-
νη και κόρος.»), 67 ( « Ό θεός ήμερη εύφρόνη...»), 88
(«Ταυτό τ' ένι ζών και τεθνηκός...»), 103 («Ξυνόν γαρ
αρχή και πέρας επί κύκλου περιφερείας.»), 111 («Νούσος
ΰγιείην έποίησεν ηδύ και αγαθόν, λιμός κόρον, κάματος
άνάπαυσιν.»), 126 («Τα ψυχρά θέρεται, θερμόν ψύχεται,
ύγρόν αύαίνεται, καρφαλέον νοτίζεται».)

Κάποτε όμως ο φιλόσοφος, με πικρή ειρωνεία, αποκαλύ-
πτει τη θλίψη, που, στο βάθος, τον τρέφει διαρκώς: «Ώσ-
περ σάρμα εική κεχυμένον δ κάλλιστος κόσμος» (124)· Η
συγκρατημένη απόγνωση για την αδιαφορία, με την οποία
η τύχη «τακτοποιεί» τον κόσμο, βρίσκει την έκφρασή της
στην, ίσως, εφιαλτική εικόνα ενός παιδιού, που παίζει αμέ-
ριμνα και ανυποψίαστα με τις ζωές των ανθρώπων: «Αιών
παις έστι παίζων, πεσσεύων παιδός ή βασιληίη» (52). Ρη-
τά, βεβαίως, δεν εκφράζεται άσχημο προαίσθημα, αλλά το
απροσχεδίαστο, το απροσχημάτιστο και, τελικά, το αστό-
χαστο της παρέμβασης της τύχης, εμπνέει ανησυχία περισ-
σότερο, κι όχι σιγουριά. Γι' αυτό, όσα σκέφτεται ο άνθρω-
πος για τη ζωή, την τύχη, το μέλλον του, στα μάτια του
μεγάλου παιδιού, του Χρόνου, μοιάζουν παιδικά παιχνίδια
(70). Κι όταν ο άνθρωπος αγνοεί αυτή τη δύσκολη αλή-
θεια, είναι «νήπιος», και, μπροστά στο θεό, μοιάζει με το
παιδί μπροστά στον άνδρα: «Άνήρ νήπιος ήκουσε προς
δαίμονος όκωσπερ παις προς ανδρός» (79)· Μα κι ο σοφό-
τατος, ο περισσότερο υποψιασμένος, μπροστά στο θεό θυ-
μίζει πίθηκο (83), όπως κι από τους πιθήκους ο ομορφότε-
ρος, δεν μπορεί να συγκριθεί με τον άνθρωπο (82).

'Οπως η Σίβυλλα του αποσπάσματος 92, ο Ηράκλειτος,
«μαινομένω στόματι», μιλεί «αγέλαστα και ακαλλώπιστα
και αμύριστα», και προφητεύει για χίλια χρόνια μετά, μια
για πάντα δηλαδή, όπως υπαγορεύει ο θεός. Ένα με τα
πράγματα ο λόγος, δε διστάζει στιγμή: «Γενόμενοι ζώειν
έθέλουσι μόρους τ' έχειν, μάλλον δε άναπαύεσθαι, και
παΐδας καταλείπουσι μόρους γενέσθαι» (2θ). Και, σκλη-
ρότερα ακόμα: «Νέκυες κοπρίων έκβλητότεροι» (96).

Ο θάνατος, όμως, έχει κι άλλη όψη για το φιλόσοφο από
τηνΈφεσο: «Μόροι μέζονες μέζονας μοίρας λαγχάνουσι»
(25). Οι νεκροί του πολέμου, για παράδειγμα, εκτός από
τον κλήρο του θανάτου, παίρνουν μαζί τους τον καλό λόγο
και τις τιμές των ζωντανών, αλλά και των θεών, όπως βε-
βαιώνει ο Ηράκλειτος: « Άρηιφάτους θεοί τιμώσι και άν-
θρωποι» (24). Γι' αυτό οργίζεται μ' εκείνους που κάνουν
τους ήρωες αγάλματα και είδωλα, που τα λατρεύουν φλύ-
αρα, δείχνοντας, έτσι, πως δε γνωρίζουν την αξία τους,
που απηχεί στην αιωνιότητα: «οΰ τι γινώσκων θεούς ούδ'
ήρωας οΐτινές εΐσι» (5). Το ηρακλείτειο ιδεώδες συνοψιζό-
ταν στο «κλέος άέναον θνητών». Πρόκειται για το ιδανι-
κό των αρίστων, που δεν το ανταλλάσσουν με τίποτα, και
το εξαγοράζουν με τα πάντα (29).

Αριστοι δεν υπάρχουν πολλοί (104). Είναι μάλιστα τόσο
λίγοι, ώστε ένας κάνει για χιλιάδες: «Εις έμοί μύριοι, εάν
άριστος ή» (49)· [Βλ. τα παραδείγματα του Βία και του
Ερμόδωρου, στα αποσπάσματα 39 και 121 · Η παρατήρη-
ση για τον ήλιο, στο απόσπασμα 99, ίσως, αλληγορικά, υ-
πονοεί και το αναντυκατάστατο του άριστου: «Εί μη ήλιος

Page 163

ήν, ένεκα των άλλων άστρων εϋφρόνη αν ήν.»] Η σοφία,
εξάλλου, προβάλλει μοναδική και σπάνια, ανεξάρτητη από
τα πάντα: «σοφόν εστι πάντων κεχωρισμένον» (ιθ8), και
αγγίζει το θείο: «εν τδ σοφδν μοΰνον λέγεσθαι ουκ έθέλει
και έθέλει Ζηνδς όνομα» (32). Γι' αυτό, η σκέψη και η α-
πόφαση του ενός μπορεί να αποκτήσει την ισχύ νόμου:
«Νόμος και βουλή πείθεσθαι ένός» (33)·

Ο Ηράκλειτος, βέβαια, δεν παραβλέπει τον κίνδυνο της έ-
παρσης, που, σαν επιληψία(46), ελλοχεύει απειλητική, και
καταστροφικότερη από πυρκαγιά: «ΰβριν χρή σβεννύναι
μάλλον ή πυρκαϊήν» (43)· Οι «υβριστές» δε θα ξεφύγουν
από τις Ερινύες, αφού, σίγουρα, δεν έχουν μεγαλύτερη δύ-
ναμη από τον ήλιο: «'Ήλιος γάρ ούχ ύπερβήσεται μέτρα'
εί δέ μή, Ερινύες μιν Δίκης επίκουροι έξευρήσουσιν» (94).
Ο φιλόσοφος εδώ παίρνει τα μέτρα του, και, όταν διατυ-
πώνει τη σπουδαιότερη θεωρία του, αποδίδει τα εύσημα
στο Λόγο: «οΰκ έμοΰ, άλλά του λόγου άκούσαντας...»
(50) .

Στο αυστηρά περίφρακτο ηρακλείτειο ήθος, όμως, ανα-
ρωτιέται κανείς αν υπάρχει χώρος για την έννοια της ευ-
δαιμονίας. Η ευτυχία δε φαίνεται να βρίσκεται στις σωμα-
τικές απολαύσεις. (4) Σίγουρα όχι σ' εκείνες που αρέσουν
στους «πολλούς» (2, 17) και τους αποκτηνώνουν (29,13,37)·
Όσο κι αν είναι δύσκολο να παλέψεις με την επιθυμία, που
πληρώνει με την ψυχή σου το αντικείμενο του πόθου, (85)
δεν είναι το καλύτερο για τους ανθρώπους να αποκτούν
ό,τι επιθυμούν (11ο). Της ψυχής η τέρψη ισοδυναμεί με το
θάνατο της, που έρχεται όσο υγραίνεται: «ψυχήσι τέρψις ή

θάνατος ΰγρήσι γενέσθαι» (77, βλ. και 117)- Άλλωστε ο
Άδης είναι ίδιος με το Διόνυσο: «ώυτδς δέ (Άΐδης) και Δι-
όνυσος, ότεω μαίνονται και ληναΐζουσιν.» (15)

Η καλύτερη και πιο σοφή ψυχή, όμως, είναι ξηρή (118),
και, το σπουδαιότερο, υπάρχει στην ψυχή ένα μέτρο που
αυξάνεται αυτόνομα: «ψυχής έστι λόγος έαυτδν αΰξων»
(115), που δίνει ελπίδα για ανάπτυξη και πρόοδο. Και η
ηρακλείτεια αισθητική αγκιστρώνει το βίο στην ελπίδα:
« Έάν μή έλπηται, άνέλπιστον ουκ έξευρήσει, άνεξερεύνη-
τον έδν και άπορον» (18).

Στην περίπτωση του Ηράκλειτου, ζωή και φιλοσοφία συ-
μπλέκονται αδιάρρηκτα, και τροφοδοτούν η μια την άλλη,
σε σχέση αμοιβαίας κατάφασης, και προνομιακής επίρρω-
σης της ζωής.

I. Σ. Χριστοδούλου

Similer Documents